Desde o pasado mes de agosto e ata mediados de outubro, o Xeoparque Mundial da UNESCO Montañas do Courel vén desenvolvendo un programa de actividades dirixidas a promover e normalizar o uso da lingua galega en diferentes ámbitos da vida social do territorio.
Esta iniciativa, impulsada conxuntamente polos tres concellos que integran o Xeoparque —Ribas de Sil, Quiroga e Folgoso do Courel—, foi posible grazas a unha subvención de 4.352,96 euros concedida pola Consellería de Cultura, Lingua e Xuventude da Xunta de Galicia, ao abeiro da convocatoria de subvencións ás entidades locais para a promoción do uso da lingua galega, na modalidade de dinamización lingüística de entidades locais carentes de servizo lingüístico.
Campaña «Vive Galicia, compra en galego»
Os nenos e nenas participantes no campamento de verán de Ribas de Sil foron os protagonistas da primeira das iniciativas, traballando de maneira cooperativa na procura dun lema que convidase a reflexionar sobre a importancia de utilizar o galego con naturalidade nas relacións comerciais e na prestación de servizos. Da súa creatividade xurdiu «Vive Galicia, compra en galego», unha mensaxe sinxela e directa que serviu de base para o deseño dun cartel promocional. A campaña foi presentada no mes de agosto polos alcaldes e representantes municipais dos tres concellos do Xeoparque, antes da distribución dos carteis en establecementos comerciais, negocios de hostalaría, oficinas e outros espazos de atención ao público.
A iniciativa parte tamén dunha realidade sociolingüística diversa, xa que o uso habitual do galego non é igual nos tres municipios, cunha maior presenza no concello de Folgoso do Courel. Esta circunstancia pon de manifesto a importancia de desenvolver actuacións conxuntas que, respectando as particularidades de cada territorio, contribúan a reforzar o emprego da lingua nos ámbitos nos que a súa presenza é menor.
A campaña pretende fomentar o uso natural do galego nas relacións entre profesionais e clientes, superar posibles prexuízos lingüísticos e reivindicar o galego como unha lingua plenamente válida para a actividade económica, comercial e profesional. Ademais, a participación da infancia na creación do lema permitiu implicar as novas xeracións na promoción da lingua, trasladando unha proposta nacida nunha actividade educativa á vida cotiá dos tres municipios.
«Xeopasatempos»: publicación para divulgar o galego e o patrimonio do Xeoparque
A escritora quiroguesa Celia Díaz Núñez desenvolveu durante o mes de setembro unha serie de obradoiros de creación de pasatempos en galego no CPI Poeta Uxío Novoneyra de Seoane do Courel, no CEIP de Quiroga e no CEIP de San Clodio, en Ribas de Sil. Baixo a súa orientación e coa colaboración do profesorado dos centros, os nenos e nenas deseñaron encrucillados, crucigramas e sopas de letras empregando vocabulario vinculado ao territorio do Xeoparque Mundial da UNESCO Montañas do Courel, con referencias á súa fauna, flora, xeografía, toponimia e patrimonio cultural.
O traballo realizado nas aulas deu lugar á publicación «Xeopasatempos», unha revista colectiva que, tras o proceso de revisión e maquetación, foi editada cunha tiraxe de 500 exemplares. Destes, 100 destinaranse á súa distribución entre os centros educativos dos tres concellos, incluído o IES de Quiroga. Os restantes exemplares foron entregados ao presidente do Xeoparque, Roberto Castro, para a súa distribución nos diferentes museos e centros de interpretación do territorio, onde estarán á disposición tanto da veciñanza como das persoas visitantes.
Deste xeito, unha actividade educativa desenvolvida nas aulas convértese nun recurso de divulgación lingüística, cultural e turística, que permite achegar o galego a públicos diversos a través do xogo e do coñecemento da contorna. A iniciativa destaca tamén polo protagonismo do alumnado, que pasa de ser destinatario dunha actividade de normalización lingüística a converterse en creador de materiais que contribuirán á promoción da lingua e do patrimonio do Xeoparque.
«O poder do brindo»: recuperación e promoción da tradición oral do Courel
O brindo é unha manifestación da tradición oral en galego profundamente enraizada nas montañas do Courel e nas comarcas próximas, relacionada coa regueifa e caracterizada pola improvisación de versos cantados. Trátase dunha expresión cultural que combina lingua, música, poesía e retranca, e que forma parte do patrimonio cultural inmaterial deste territorio.
A actividade desenvolveuse en dúas fases complementarias. Na primeira, organizáronse obradoiros dirixidos aos nenos e nenas dos centros educativos dos tres concellos do Xeoparque, impartidos por Nuria Penas e Manoele Pardo, nos que o alumnado puido coñecer de primeira man as características do brindo e da regueifa, experimentar coa improvisación oral e descubrir as posibilidades creativas da lingua galega. A segunda fase consistiu nunha actuación aberta ao público, celebrada o domingo 4 de outubro no salón de actos do Concello de Ribas de Sil, que contou cunha notable asistencia de público e coa participación de Nuria das Cruces e Bieito Lobariñas.
Un dos momentos máis especiais da xornada foi a participación espontánea de Tegra de TraloCouto, natural da aldea de Hórreos, en Folgoso do Courel, que realizou a súa primeira intervención pública como brindeira e regueifeira. A súa participación puxo de manifesto que estas tradicións non son unicamente unha expresión cultural do pasado, senón tamén un patrimonio vivo, capaz de incorporar novas voces e favorecer a transmisión da lingua e da cultura entre xeracións.
A iniciativa permitiu recuperar e divulgar unha manifestación singular da cultura oral do territorio, ao tempo que ofreceu á infancia e á veciñanza novas oportunidades para empregar o galego de maneira creativa, participativa e espontánea.
«Palabras do Xeoparque»: unha ferramenta dixital para recuperar e conservar a riqueza lingüística
A última das actividades consistiu na creación dunha aplicación integrada na páxina web do Xeoparque Mundial da UNESCO Montañas do Courel, destinada á recollida e divulgación de palabras e expresións en galego propias deste territorio, así como de nomes tradicionais de lugares, leiras, montes, fontes, camiños e outros elementos da paisaxe. A ferramenta permitirá que tanto a veciñanza como os centros educativos dos tres concellos participen activamente na identificación e recuperación deste patrimonio lingüístico, favorecendo especialmente a colaboración entre as persoas maiores, depositarias de boa parte deste coñecemento, e as novas xeracións.
A iniciativa pretende poñer en valor a toponimia como unha das expresións máis ricas da identidade cultural do territorio, xa que detrás de moitos nomes de lugares se agochan historias, antigos usos do solo, actividades económicas, características da paisaxe e formas de entender e interpretar a contorna. Deste xeito, a aplicación non só contribuirá a conservar palabras e denominacións tradicionais que corren o risco de desaparecer, senón que tamén converterá a súa procura nunha actividade de descubrimento, investigación e aprendizaxe colectiva. O obxectivo é construír un recurso dixital vivo e participativo, no que a lingua galega sirva para conectar a memoria das persoas, a historia das aldeas e o coñecemento do territorio.
Un compromiso compartido coa lingua e coa identidade do territorio
Con este programa, o Xeoparque Mundial da UNESCO Montañas do Courel e os tres concellos que o integran reafirman o seu compromiso de manter e fortalecer o galego como lingua vehicular da vida social, cultural, educativa e económica do territorio. Un compromiso que parte do recoñecemento da diversidade lingüística existente entre os municipios e da necesidade de valorar e conservar as particularidades do galego que se fala nas distintas aldeas e parroquias, así como as expresións culturais que forman parte da súa identidade.
A cooperación entre Ribas de Sil, Quiroga e Folgoso do Courel permite desenvolver iniciativas que superan os límites municipais e que entenden a lingua como un patrimonio compartido, estreitamente vinculado á paisaxe, á memoria colectiva e ás formas de vida das comunidades que habitan estas montañas. Preservar o galego significa tamén conservar as palabras coas que xeracións de veciños e veciñas nomearon e interpretaron o territorio, transmitiron os seus coñecementos e construíron a súa identidade cultural.
Finalmente, os tres concellos queren expresar o seu agradecemento á Consellería de Cultura, Lingua e Xuventude da Xunta de Galicia polo apoio económico prestado, que fixo posible o desenvolvemento deste programa de normalización lingüística, así como aos centros educativos, ao profesorado, ás persoas responsables das actividades, ao tecido comercial e a toda a veciñanza que participou nas diferentes iniciativas. A súa implicación resulta fundamental para que o galego continúe sendo unha lingua viva, presente e útil no día a día do Xeoparque Montañas do Courel.