As campás foron ao longo da historia na maioría dos pobos, un evidente reclamo e á vez prestaron uns servizos moi agradecidos a todos os veciños, e que pola súa forma de tocar ou soar informábannos dos distintos acontecementos acaecidos no pobo. E efectivamente as campás coa súa música falábannos e transmitíannos mensaxes que cada veciño interpretaba correctamente ao escoitar o seu son. Hoxe en día na maioría dos pobos, perderon o protagonismo que outrora ocuparon e a súa función principal é meramente relixioso. De todos os xeitos, son uns instrumentos de percusión, únicos e irrepetibles xa que nunca atoparemos dúas campás que teñan o mesmo son. A súa música, algunhas veces transmítennos alegría e festa e outras, acompáñannos na tristeza. Ás veces cantan e ás veces choran, depende do momento e a situación.
Hoxe en particular ocupareime das campás de Casaio. Casaio, é un pobo que pertence ao concello de Carballeda de Valdeorras, situado na marxe dereita do río Valborraz, nunha ladeira da saia das montañas de “O Carril” e quedando en fronte “As Chas, A Bruna, e As Morteiras”. A igrexa cuxa construción é do ano 1780, atópase lindeiro coa praza do pobo, situada a un 900 m. de altitude máis ou menos. A súa esvelta torre cuadrangular, cunha escaleira interior, recta no inicio e en espiral o resto do tramo, ten catro arcos para albergar catro campás, pero na actualidade hai só tres campás e descoñezo se nalgún tempo houbo catro.
A máis grande cun son moi grave e moi intenso é a máis antiga e coñecida por todos, como a campá “do concello”, atópase na parte dereita da torre. A segunda con diámetro lixeiramente inferior podémola ver de fronte entrando na igrexa e coñecémola como a campá a “misa”. Esta campá, fabricárona en Salamanca no ano 1966, aproveitando o material doutra que ocupaba ese mesmo lugar. Sendo eu pequeno xa soaba mal porque tiña unha racha que segundo se rumoreaba foi debido a un golpe dado pola parte exterior da campá cun martelo ou outro instrumento similar, e ao final terminou por romper. E a máis pequena que está situada en fronte da a do concello, nunca tivo unha aplicación específica. En definitiva, centrareime na campá do Concello e a da Misa.
Toques relixiosos
• Para tocar a unha misa de diario ou de festa:
– A Primeira. Cóllense os badalos coas dúas mans, quedando obrigatoriamente dada a posición das campás, a man esquerda no baixado da do concello e a man dereita na da misa. En primeiro lugar dáse un só golpe ao unísono coas dúas campás á vez e a continuación tócanse uns cuantos golpes coa man dereita e se para uns segundos e faise a mesma operación coa campá do concello e xa de inmediato repenícase tocando as dúas á vez durante cinco ou sete minutos máis ou menos e ao final danse dez ou doce golpes soamente coa campá da misa cuns segundos de intervalo.
– A Segunda. Tócase aos quince minutos con respecto á primeira e consiste tocar unhas quince badaladas coa campá da misa, cun intervalo duns catro ou cinco segundos entre golpe e golpe. Este toque tamén se coñece como o de tocar “ a baixo”.
– A Terceira e última. Tócase aos vinte e cinco minutos con respecto á primeira e a fórmula é dar soamente tres badaladas ou golpes coa campá da misa cos mesmos intervalos que a segunda e xa de inmediato aos cinco minutos o cura xa empeza a misa.
• Para tocar a defuntos:
Cando hai algún falecemento, avísase aos veciños cun toque na campá da misa e ao cabo de 8 segundos máis ou menos respondíase con outro toque na campá do concello, repetindo estes golpes durante uns corenta segundos e a continuación dábase un repenique curto coas dúas campás xuntas ( leste repenique coñécese como o primeiro aceno) e continúanse repetindo o proceso inicial, toques e repenique e era o segundo aceno.
Se só se fan dous acenos a falecida é unha muller e se se continúa co terceiro aceno neste caso é un home. A este proceso denomínaselle encordar. No caso de que o defunto fose unha nena ou un neno soamente repenícanse as campás sen dar eses toques característicos do principio e de final que xa de seu soan a defunto. Desta forma cada un desde a súa casa xa sabe se o falecido era home, muller ou neno. Pola noite está terminantemente prohibido encordar. Se hai un falecemento durante a noite había que esperar a encordar ao alba.
E finalmente, rendo o cura saía da igrexa para buscar ao defunto á súa casa, empezábase a encordar co proceso completo ata que regresaba á igrexa; e unha vez finalizada a misa de funeral, ao saír do templo despedíase ao defunto co último toque de encordar, mentres o cortexo fúnebre dirixíase ao cemiterio.
• Para tocar nas procesións festivas:
Repenícanse continuamente as dúas campás durante toda a procesión e dependendo do campanero podíanse diferenciar distintas melodías. As máis comúns son a muiñeira e a xota. Neste caso concreto transmítennos alegría.
• Para tocar a gloria en misas solemnes:
Repenícanse as dúas campás, mentres se canta ou se reza o gloria o día de Xoves Santo, a misa de Pascua e a festividade do Corpus Christi. Neste caso as campás acompañan coa súa música o canto que se realiza no interior da igrexa, creando un ambiente de recollemento e encomio a Deus.
• Para chamar aos oficios en Semana Santa:
Como en Semana Santa a igrexa celebra a Paixón, Morte e Resurrección do Señor, desde a misa do Xoves Santo en que se celebra a última cea de Jesús ata o día de Pascua a igrexa vístese de loito desvestindo os altares e non se poden tocar nin esquilas nin campanillas nin por suposto as campás. Había uns instrumentos artesanais de madeira cun piñón que lle chamaban carrillo adherido a unha táboa que ao facelo virar emitían un son moi característico e agradable, sendo os monaguillos de quenda os encargados de percorrer as rúas para avisar aos fregueses o comezo dos oficios. Estes instrumentos eran coñecidos co nome de carracas.
• Para tocar ao Santo Rosario:
Coa campá da misa dáse uns trinta toques espazados entre si uns segundos. E era o único toque que había para chamar ao Rosario.
Toques laicos
• A Incendio:
Coa campá do Concello danse uns dez ou quince toques moi seguidos, rápidos e insistentes producindo un martilleo constante e se para uns cinco ou sete segundos, repetindo a mesma operación durante bastante tempo e coa mesma cadencia, xa que o obxectivo prioritatio, se é de noite, é levantar aos veciños se están deitados, para que comparezan rapidamente en e l lugar do incendio para tratar de controlalo.
• A Reconto:
Coa mesma campá do concello danse uns toques parecidos ao de incendio, pero menos rápidos, e non tan insistentes, soamente unha vez. Este tipo de chamada facíaa o Couterio cando quería xuntar o pobo na praza para dar algunha orde ou planificar algún traballo de interese xeral. E obrigatoriamente acudían un veciño ou veciña de cada casa, porque se non o facían podían ser sancionados cunha peonada.
• A Concello:
É o mesmo toque de campá que o de reconto. Cando estaban xa definidos os traballos de arranxo dalgún camiño ou arroio, con este aviso, aparecía toda a veciñanza equipada coas ferramentas necesarias, á praza e alí o Alcalde e o Couteiro distribuían os distintos traballos comunitarios a realizar polos veciños.
• A Mediodía:
Este hábito hoxe en día xa está desaparecido. Cando terminaba a xornada matinal na escola do pobo, os nenos saïamos a fume de carozo, facendo cola no campanario, esperando a vez, salvo que un maior quitásecha, coa intención de repenicar as campás. E faciámolo todos os días durante uns quince minutos. Naqueles anos había moita xente que carecía de reloxo e se estaban a traballar no campo xa sabían que era a hora para comer ou de regresar a casa. Era a campá a que lle daba ese aviso a eles e a todo o pobo.
• Fin de Ano e Aninovo:
Este costume ben coñecido por todos, consistía en que todos o trinta e uno decembro ás doce menos cinco despedíase ao ano vello encordando coma se tratásese dun defunto e ás doce en punto da noite repenicábanse as campás con bastante insistencia durante quince minutos, ou máis. O tempo de repenique sempre dependía da afluencia dos campaneros que de forma voluntaria acudían ao campanario; e como é evidente, cada un quería plasmar o seu toque para dar comezo ao aninovo de quenda que se estreaba.
Texto: Venancio Arias Vidal.
Fotos e vídeo: cedidos.