Bloque 1. Introdución, Galicia e as orixes da igrexa
1.1. Introdución
O propósito destas páxinas é mostrar, dunha maneira sinxela pero reflexiva, o exterior da igrexa de San Miguel de Xagoaza. A miña intención é que os veciños poidan observala desde unha perspectiva menos habitual, distinta á que se transmitiu ata o de agora. Tradicionalmente, a atención centrouse case exclusivamente nas belezas do seu interior: retablos, imaxes, altares. Con todo, o exterior, coas súas pedras aparentemente mudas, garda unha linguaxe simbólica que merece ser rescatada.
Esa linguaxe, propio da Idade Media, servía como calendario, como catecismo de pedra e como recordatorio dos misterios da fe. En tempos en que non existían calendarios impresos nin reloxos mecánicos, os construtores valíanse da colocación de santos, xanelas ou pedras singulares para marcar as estacións de sementa e colleita, ou para sinalar as horas do día mediante a luz solar.
Despois de ler por primeira vez Le mystère des cathédrales e Les demeures philosophales de Fulcanelli (1999), aprendín a mirar as vellas igrexas con outros ollos, con máis calma, meditando sobre o porqué de cada imaxe ou pedra colocada nun lugar concreto. Non pretendo facer unha análise de historiador nin unha exégesis de cultura relixiosa. Espero, máis ben, que se me perdoe a ousadía deste neófito, acollendo con indulxencia estoutra mirada, feita por un simple paisano da contorna. Se as figuras e pedras ás que me refiro estivesen emprazadas doutra maneira, quizá non me atrevería a escribir estas liñas, pero tras moitos anos contemplándoas, resúltame grato compartir cos demais o meu punto de vista.
1.2. Galicia, terra de fe e misterio
Quen di galego, di crente. Galicia é, sen dúbida, un país de crentes -que non de crédulos-, sempre prestos a confiar en algo, onde milagres e meigas mestúranse e permanecen sempre presentes.
A nosa terra é unha das rexións de Europa con maior número de construcións relixiosas: priorados, mosteiros, abadías e ermidas. E non só no pasado: en tempos recentes, incluso un mosteiro de budismo tibetano, recoñecido mundialmente polo seu alto contido espiritual, instalouse en Galicia.
Esta paisaxe espiritual non é casual. Galicia é cruzamento de camiños, terra de paso de peregrinos cara a Santiago de Compostela, e lugar onde o sacro e o profano entrelázanse na vida cotiá. Como sinala Eliade (1998), o sacro maniféstase en lugares concretos que se converten en centros de orientación espiritual. San Miguel de Xagoaza é un deles.
1.3. Orixes da igrexa de San Miguel
Como ocorre con moitas construcións envoltas en misterio, a data exacta de edificación da igrexa de San Miguel descoñécese. As primeiras referencias datan de 1092, segundo o Tumbo de San Pedro de Montes. Probablemente foi levantada sobre un antigo lugar de culto, do cal se acharon restos arqueolóxicos.
O seu estilo é románico medieval, dos séculos XI ou XII. No século XIII pasou a ser propiedade da Orde Hospitalaria de San Xoán de Xerusalén, o que engade un matiz de espiritualidade e servizo aos pobres e enfermos, en contraste coa vocación militar dos templarios (García Tato, 2004).
Os últimos traballos de restauración importantes realizáronse na década de 1980: renovouse a cuberta, limpáronse as fachadas -cubertas por unha espesa capa de cal que ocultaba moitos detalles- e rehabilitouse o interior, devolvéndolle un aspecto máis atractivo e revelando elementos antes invisibles.
1.4. Contexto histórico do románico
A Idade Media foi un período de intenso fervor construtivo. O florecemento do cristianismo alcanzou entón un esplendor que nunca volveu repetirse. Calquera pobo, por pequeno que fose, aspiraba a ter a súa igrexa e os seus santos.
Os construtores da época tiñan moi clara a maneira de levantar os templos. Non se colocaba unha soa pedra sen un propósito definido, baixo a dirección dun responsable eclesiástico que posuía os coñecementos necesarios. Estes mestres adoitaban contar con manuais transmitidos de superior a construtor, que se repetían de igrexa en igrexa cos mesmos equipos de canteiros. Cada pedra que sobresaía tiña un porqué, aínda que hoxe ese significado poida esquecerse (Utrero Agudo & Murillo Fraguero, 2006).
O románico, nacido na Península Ibérica e expandido por toda Europa, foi unha arte pedagóxica. Como afirma Mâle (1997), as igrexas eran verdadeiras bibliotecas de pedra, onde cada figura, cada capitel e cada canzorro transmitían unha mensaxe moral, espiritual ou iniciática.
Bloque 2. Idade Media, simbolismo, exterior vs interior, advocación e emprazamento
2.1. A Idade Media e o auxe construtivo
A Idade Media foi un período de extraordinaria vitalidade construtiva. O Cristianismo, consolidado tras séculos de persecucións e herexías, atopou na arquitectura un medio privilexiado para expresar a súa fe. Igrexas, mosteiros e catedrais multiplicáronse por toda Europa. Como lembra Mâle (1997), nunca antes nin despois produciuse un florecemento tan intenso de edificios relixiosos.
En Galicia, este impulso manifestouse na construción de innumerables templos románicos, desde pequenas ermidas rurais ata grandes mosteiros como Oseira ou Samos. Cada pedra colocada respondía a un plan simbólico e espiritual. Non se trataba de levantar un edificio funcional, senón de erixir un espazo sacro onde confluísen ceo e terra.
Os canteiros e mestres de obra seguían manuais transmitidos de xeración en xeración. Utrero Agudo e Murillo Fraguero (2006) documentaron como estes cadernos de obra contiñan instrucións precisas sobre proporcións, orientación e simbolismo. Nada quedaba ao azar: cada capitel, cada xanela, cada canzorro tiña un sentido.
2.2. O simbolismo medieval e a orientación solar
A igrexa de San Miguel de Xagoaza, como a maioría das do seu tempo, está orientada de poñente a nacente. O fiel entra desde o oeste, símbolo da escuridade e do pecado, e avanza cara ao leste, onde nace o sol, imaxe de Cristo resucitado. Esta orientación solar non era un detalle arquitectónico, senón unha catequese en pedra.
A ábsida semicircular, bañada pola luz do amencer, representaba a salvación e a vida eterna. O percorrido do sol ao longo do día asociábase ao camiño da alma: da ignorancia á fe, da tebra á luz. Como sinala Eliade (1998), a luz solar foi desde antigo símbolo do divino, e o cristianismo soubo integrar esa herdanza na súa liturxia e arquitectura.
2.3. Exterior fronte a interior: a pedagoxía da pedra
Hoxe tendemos a admirar os interiores das igrexas: retablos, imaxes, altares. Con todo, na Idade Media o exterior era igualmente importante. Os muros, portadas e canzorros eran un auténtico catecismo visual.
En San Miguel de Xagoaza non atopamos esculturas monumentais como na catedral de Santiago ou en San Isidoro de León, pero si unha serie de símbolos sinxelos e expresivos. Os canzorros, tallados probablemente polos propios canteiros, lembran aos modernos “emojis”: figuras simples, pero cargadas de significado.
Ao edificio orixinal da igrexa engadíuselle, na fachada norte, unha nave que amplía o espazo do templo, probablemente no momento en que foi cedida á Orde dos Hospitalarios de San Xoán de Xerusalén en 1233. O seu escudo de oito puntas figura sobre o arco da porta esquerda da fachada occidental.
Estes elementos cumprían unha función pedagóxica. Como explica Chevalier e Gheerbrant (1997), o símbolo non é un adorno, senón un medio de comunicación que fala tanto ao sabio como ao sinxelo. O campesiño analfabeto podía comprender, a través dun animal ou unha figura xeométrica, verdades profundas sobre a fe e a vida.
2.4. A advocación a San Miguel
A igrexa está dedicada ao Arcanxo San Miguel, xefe dos exércitos celestiais e garante do peso das almas no Xuízo Final. A súa figura era moi popular na Idade Media, especialmente en lugares de fronteira ou de paso de peregrinos.
San Miguel simboliza a loita contra o mal e a defensa da fe. A súa presenza en Xagoaza non é casual: trátase dun lugar estratéxico, no val de Valdeorras, cruzamento de camiños entre Galicia e León. A advocación ao arcanxo confería ao templo un carácter protector e guerreiro, acorde coa espiritualidade da época.
2.5. O emprazamento
O edificio atópase encaixado entre os montes de Xagoaza, ao leste xunto ao arroio Mariñán, ao oeste entre as casas do barrio de Ferradal, e ao norte xunto ao Mosteiro. Desde a súa praza divísase o Alto da Turrieira, de 1.612 metros, que separa os concellos do Barco, Vilamartín e Oencia.
Está situado a un paso da Vila do Castro, no camiño de Casares. Casares, que desde mediados do século XX converteuse nun novo núcleo de poboación con varias vivendas unifamiliares e un edificio industrial de despezamento cárnico, atópase a medio camiño entre Xagoaza, Veigamuiños e Tremiñá, onde se atopaba unha capela dedicada a San Pedro de Nastin. Alí, á altura do cruceiro que separaba o camiño da igrexa de San Tirso do Piñeiro -hoxe desaparecida- do camiño de Santa María da Proba, pasando por Tremiñá e próxima tamén á igrexa medieval de San Xulián de Portela, chégase pasando por Vilarrica, outro barrio de Xagoaza.
Este emprazamento non é casual. Como lembra Eliade (1998), o sacro maniféstase en lugares concretos que se converten en centros de orientación espiritual. A igrexa de San Miguel, situada nun cruzamento de camiños e rodeada de natureza, era un punto de referencia para os habitantes da comarca e para os peregrinos que transitaban cara a Compostela ou Xerusalén.
Todo iso reforza a idea de que non estamos ante unha igrexa calquera, senón ante unha auténtica xoia
-modesta, sen dúbida, pero xoia á fin e ao cabo- que, quizá grazas á súa humildade e á tranquila contorna en que se atopa, chegou ata nós en tan bo estado de conservación.
Bloque 3. Símbolos exteriores e canzorros da ábsida
3.1. Fachada Sur
Os canzorros da fachada sur están moi deteriorados para poder facernos unha idea clara do que representan. O que máis destaca é a porta que hai no medio da fachada, en moitas igrexas chamada “Porta da Gloria” por ser a máis iluminada polo sol.
Nesta fachada sur tamén se atopa unha pedra que sobresae de maneira significativa do muro de cantería, pedra sen ningunha marca particular nin tampouco utilidade aparente pero colocada de forma manifesta e ben visible. Ao meu entender, bo sería saber a súa finalidade aínda que só sexa por curiosidade, pero iso queda para alguén con máis coñecementos A única referencia que puiden atopar refírese á “Pierre d´achoppement” ou pedra de tropezo, moi usado este termo nos escritos particularmente relativos á alquimia medieval, “pedra de tropezo, escollo. Na Biblia úsase figurativamente para significar algo que leva á xente para pecar ou que lles fai perder a fe en Xesús”. A pedra de tropezo pode ser tamén o ego vaidoso que se atopa en todo ser.
Vénme á memoria un conto sufí no que un derviche que fai a súa ruta entre os pobos en que predica montado no seu asno vai monologando: “eu si que teño mérito, dou todos os diezmos que me corresponden, dou esmolas aos necesitados, ensino a palabra do Señor a todos os que podo, eh Señor iso si que é mérito, levo unha vida o máis humilde e nunca nego axuda a ninguén eh Señor, iso se que é mérito, dime Señor canto vale o meu mérito? Dime?
Nese momento o asno párase en seco e bota un sonoro peido.
Dándose conta ao momento o derviche da resposta do Señor, báixase do burro e axeonllándose pide humildemente perdón polo seu egoísmo vaidoso.
Cando fas o ben por interese, non ten ningún mérito e Deus non acepta tal mercadeo.
A pedra do tropezo pódese atopar noutro contexto como na palabra alemá “Stolperstein” literalmente pedra de tropezo, pero que non ten nada de carácter relixioso, e que consiste nun pequeno bloque de cemento do tamaño dunha lastra, cunha placa de latón na que van gravados os datos das persoas mortas polos nazis que se colocan á altura do chan ou nas beirarrúas e que é de orixe moi recente.
3.2. Símbolos na fachada occidental
Os símbolos hai que tomalos con gran prudencia xa que dependendo do contexto en que se atopan o seu significado pode ser moi variado.
Para destacar algunhas das singularidades comezaremos na fachada occidental, acceso natural da igrexa, seguindo a continuación o sentido das agullas do reloxo.
Na fachada occidental, xunto á porta principal, atópanse dous símbolos que adoitan pasar desapercibidos: un cubo e unha semiesfera tallados en granito. Non son simples marcas de canteiro, senón auténticos signos con intención.
-
- O cubo representa a totalidade do saber terreal, as sete artes liberais: gramática, dialéctica, retórica, xeometría, aritmética, astronomía e música.
- A semiesfera simboliza o coñecemento espiritual, o celeste e o teolóxico.
Ambos, colocados xuntos, suxiren que no mosteiro anexo ensinábase tanto o humano como o divino. Como sinala Jung (1953), os símbolos xeométricos expresan arquetipos universais que conectan o consciente co inconsciente.
3.3. A Orde Hospitalaria
Na mesma fachada, sobre a porta esquerda, aparece a cruz de oito puntas dos hospitalarios de San Xoán de Xerusalén. Este emblema remite ás oito benaventuranzas e ás virtudes que debía cultivar un cabaleiro hospitalario: lealdade, piedade, sinceridade, valor, gloria, honra, desprezo pola morte e solidariedade cos pobres (García Tato, 2004).
A diferenza dos templarios, cuxa misión era militar, os hospitalarios dedicábanse ao coidado de enfermos e peregrinos. A súa presenza en Xagoaza reforza a idea dun lugar de acollida e servizo.
3.4. A porta cega do Norte
Na fachada norte, asociada á escuridade e ao Antigo Testamento, atópase unha porta cega. Este motivo, frecuente no románico, simboliza o inaccesible: a ignorancia do que existía antes da Creación. Unha porta pechada evocaba a transcendencia prohibida ao home.
En moitas igrexas, xunto a esta fachada situábase o cemiterio, e ás veces colocábase unha caveira como recordatorio da morte. A firme convicción medieval era que sobre Dios só podía coñecerse o revelado pola Igrexa; calquera especulación podía carrexar problemas, como lle ocorreu ao mestre Eckhart, condenado por herexía (Danielou, 1961).
3.5. A pedra bruta do nordeste
No ángulo nordeste, en lugar dun perpiaño tallado, atópase unha pedra bruta, sen labrar, que ascende desde os cimentos ata a cuberta. Non é froito da casualidade, senón un símbolo: representa o caos orixinal, a materia indiferenciada, onde luz e tebras estaban mesturadas.
Colocada no punto onde amence o sol, a pedra bruta sinala o tránsito da escuridade á luz, da ignorancia ao coñecemento de Cristo, “luz verdadeira” (Jn 8.12). Guénon (1962) interpreta a pedra bruta como a materia prima que debe ser traballada espiritualmente para alcanzar a perfección.
3.6. A porta vermella
A fachada Este, comeza cunha porta estreita, tamén cega, tapiada, no ángulo co principio da ábsida e da saída do sol, aínda que se descoñece porque a tapiaron e se nalgún momento foi utilizada. É unha porta que nalgunhas igrexas ou catedrais simboliza a ferida no costado dereito de Cristo; na catedral de Notre Dame de París chámase a Porta Vermella, segundo conta Emile Mâle no seu extenso e documentado libro: L´Art religieux dans lle XIII siecle.
3.7. Capiteis e canzorros da ábsida, un catecismo de pedra
Na ábsida semicircular consérvanse doce canzorros, distribuídos en tres etapas que representan un itinerario espiritual:
-
- Os tres primeiros: a toma de conciencia da alma.
- Os seis seguintes: o coñecemento e a comprensión.
- Os tres últimos: a transcendencia.
A maioría están tallados en conglomerado avermellado, material fácil de traballar, aínda que tres son de granito, o que suxire substitucións intencionadas.
Primeiro canzorro: o coello
O coello, animal lunar e nocturno, simboliza a covardía e a fuxida. Aquí representa a parte inconsciente e escura da alma, aínda durmida, como semente sen xerminar. É o inicio do camiño espiritual.
Segundo canzorro: o mono
O mono, coas mans sobre a cabeza, simboliza a idolatría e a degradación polos vicios. É a imaxe do home escravo das súas paixóns, incapaz de elevarse. Como sinala Cirlot (1997), o mono é símbolo do irracional e o instintivo.
Terceiro canzorro: o ariete
O ariete ou espiral, tallado en granito, representa o inicio da evolución espiritual. Aries é o primeiro signo zodiacal, e na Idade Media astroloxía e astronomía aínda estaban unidas. A espiral simboliza a forza xeradora que impulsa á alma a derrubar vellos hábitos.
Capitel historiado: o home e as serpes
Un capitel mostra un home mordido por serpes: imaxe das paixóns que o atormentan. Noutra cara, un home coa man sobre a cabeza dun animal, símbolo de que o instinto aínda o domina. A terceira imaxe do capitel mostra un animal só, coas catro patas no solo indicando que a parte instintiva e animal están aínda unidas e suxeitas ao home ao ter a man sobre a súa cabeza e fortemente ancorado no terreal.
Cuarto canzorro: a dúbida
O busto humano en actitude de dúbida lembra as palabras de San Agustín: “comprender para crer e crer para comprender”. A dúbida é o inicio da procura da verdade.
Quinto canzorro: a esfera
A esfera é símbolo universal de totalidade e unidade. Representa a Deus, ao Creador e á súa creación. En moitas igrexas medievais, Cristo aparece sostendo unha esfera.
Sexto canzorro: o oso
O oso, aferrado a un tronco pero coa cabeza volta cara ao sol nacente, simboliza a forza bruta e o poder temporal. Aínda que aínda está atado ao instintivo, a súa mirada cara á luz indica que a alma progresa cara ao divino.
Sétimo canzorro: os tres rolos
Tres rolos idénticos representan a Santísima Trindade. Sen diferenzas entre eles, proceden dun mesmo bloque de pedra. San Agustín dedicou un tratado enteiro a este misterio, fundamental na teoloxía medieval.
Xanela con arquivoltas e columnas
Seguindo o sentido das agullas do reloxo, no centro da ábsida, atópase unha xanela de dúas arquivoltas de medio punto con dúas columnas, decorada con diferentes motivos florais. Hoxe en día a xanela está cegada así como outras dúas xanelas saeteiras máis pequenas, situadas a ambos os dous lados da ábsida.
As dúas columnas da xanela, con evidentes reparacións e distintos materiais, impide determinar dunha maneira máis certa o seu simbolismo final. Unha das simboloxías máis habitual desde a antigüidade é a unidade do ceo, home e terra.
O arco coa súa semiesfera representa xeralmente o ceo, as columnas representan unha ao home, outra á muller (parte masculina e parte feminina), a base cadrada representa á terra, e o oco da xanela a luz do Señor.
Oitavo canzorro: o cabalo
O seguinte canzorro representa un cabalo, símbolo dobre, de vida e de morte, tanto lunar como solar. É símbolo de vehículo portador, fortemente ancorado na memoria dos homes da antigüidade por ser o método de transporte máis coñecido. San Xoán usa o cabalo abundantemente na Apocalipse.
Noveno canzorro: Figura xeométrica, rectángulo piramidal
Trátase dun rectángulo piramidal con tres rectángulos colocados de maior a menor. O rectángulo representa a materia; ao crente que foi superando as etapas que se lle foron presentando. Aquí a pirámide troncada representa tamén o altar onde se facían os sacrificios. As súas partes son desiguais, e representan corpo, alma e espírito que puxeron fin ao seu combate e acharon a unión firme, decisiva. Ao ser o último deste tramo da ábsida indica que as etapas de maior a menor das que consta a toma de conciencia e comprensión da alma foron superadas positivamente con éxito. Aquí termina a etapa do coñecemento e comprensión da alma.
Segundo capitel:
Neste capitel vén á memoria a Epístola de San Pablo aos colosenses, na que pode ser inspirada; do despoxamento de todos os defectos do home vello polo home novo para alcanzar a gloria de Deus.
No segundo capitel historiado, vense tres figuras talladas:
• Sarcófago baleiro
• Animal só
• Home saudando
• O sarcófago, etimoloxicamente é a “casa do morto” soamente que aquí está baleiro, non hai restos mortais, aquí son os instintos, os desexos que xa foron purificados. O home ao chegar a este estado de santidade xa está libre, aínda que siga a súa vida habitual é unha morte simbólica.
• O animal: simboliza a parte terreal da persoa libre, sen ataduras.
• O home en actitude de saúdo, simboliza ao home libre totalmente, con aspecto alegre de superar todas as etapas.
Décimo canzorro
Os tres últimos canzorros corresponden á transcendencia da alma. No décimo, vemos unha aguia, animal relacionado con San Xoán, simbolizando a maioría das veces o espírito que se desapega do terreal, xa sen lazos que o aten ao seu anterior estado, totalmente libre para comunicarse co máis alto.
Na mitoloxía considerábase que a aguia podía mirar directamente o sol sen sufrir ningún dano grazas á dobre pálpebra que posuía.
Undécimo e duodécimo canzorros
Os dous seguintes canzorros (últimos da ábsida), vista a súa morfoloxía, poderían servir para un anuncio de portal erótico, dada, en contraste cos costumes da Idade Media, a súa “actitude” impúdica.
Moitos son os canzorros que foron mutilados ou destruídos a causa do fanatismo puritano; pero nada máis afastado en realidade do que verdadeiramente representaban para os construtores da igrexa naquel momento.
Nun canzorro vemos a unha muller mostrando a súa vulva, de desmesuradas proporcións en relación ao resto do corpo, que, sen obviar o aspecto luxurioso, neste contexto pode representar unha ”porta” á nova vida. Ao franqueala, nun novo renacer, deixando atrás a súa anterior existencia, o crente alcanza o seu principal obxectivo vital: a Gloria do Señor.
No último canzorro desta serie vemos a un home mostrando sen ningún pudor o seu membro viril. Como no anterior canzorro, representa o espírito creador. Sempre se mostran conxuntamente xa desde tempos ben anteriores ao cristianismo cando se trata neste contexto. Tamén adoitan representar para o home a esencia e para a muller a substancia termos tan usados na idade media.
Aquí finaliza o percorrido da ábsida; desde o canzorro do coello fuxidío, onde o estado da alma está escondido e aferrado á escuridade, ata a aguia libre de toda atadura terrestre, onde se pode considerar que o crente, segundo a idea xeneralizada na Idade Media, alcanzou o seu obxectivo vital, o final feliz iluminado pola luz Cristo.
Bloque 4. Comparacións, conclusións e bibliografía
4.1. Comparacións con outras igrexas románicas:
A igrexa de San Miguel de Xagoaza, aínda que modesta, comparte elementos con outros templos románicos europeos. En San Isidoro de León, por exemplo, os canzorros mostran escenas da vida cotiá, animais fantásticos e símbolos morais (Utrero Agudo & Murillo Fraguero, 2006). En Santiago de Compostela, o Pórtico da Gloria do Mestre Mateo ofrece un programa iconográfico moito máis complexo, pero coa mesma intención pedagóxica: ensinar ao pobo a través da pedra.
En Francia, catedrais como Chartres ou Notre Dame de París desenvolveron un simbolismo solar e cósmico aínda máis elaborado (Mâle, 1997). Alí, as portadas e vitrales funcionaban como auténticos tratados de teoloxía visual. En cambio, en Xagoaza, os símbolos son máis sinxelos, pero non menos profundos: un coello, un mono, un oso, unha esfera. A sinxeleza non resta valor; ao contrario, achega a mensaxe ao pobo.
Como sinala Eliade (1998), o sacro maniféstase tanto no grandioso como no humilde. Unha pequena igrexa rural pode conter a mesma densidade simbólica que unha gran catedral.
4.2. Conclusións
A igrexa de San Miguel de Xagoaza é un exemplo privilexiado de como o románico soubo unir o humano e o divino na pedra. Os seus símbolos exteriores -cubo, semiesfera, porta cega, pedra bruta, canzorros- constitúen un auténtico catecismo de pedra.
Cada figura transmite unha mensaxe: o coello como inconsciente durmido, o mono como idolatría, o ariete como inicio da evolución espiritual, a esfera como totalidade divina, o oso como loita entre o instintivo e o espiritual, os tres rolos como misterio da Trindade. Todo iso conforma un itinerario pedagóxico que guiaba ao crente desde a ignorancia ata a transcendencia.
Hoxe, cando a maioría destes símbolos caeron no esquecemento, deterse a contemplalos convídanos a reflexionar sobre a profundidade da fe medieval e sobre a capacidade da arte para educar, emocionar e transcender o tempo. Como simple paisano do pobo, alégrame poder compartir esta mirada persoal. Oxalá algún día alguén máis erudito poida profundar nestes símbolos e ofrecer un estudo máis completo. Mentres tanto, estas páxinas pretenden ser unha invitación para mirar con outros ollos o que sempre estivo aí, esperando ser descuberto.
Non se pode saber canto tempo máis pode manterse a igrexa de San Miguel de Xagoaza, xa que está a sufrir unha acentuada deterioración. Eu espero que esta humilde achega axude a non perder a esperanza.
Como non pode ser doutra maneira déixolles unha breve bibliografía dalgunhas das obras das que saquei estas conclusións e que me levaron a escribir estas páxinas.
Texto e fotos: Francisco Cid Fernández coa colaboración de Carmela García Fernández.
4.3. Bibliografía
Abbé Godard Saint Jean. Essai sur le symbolisme architectural des églises.
Charbonneau-Lassay, L. (1940). Le bestiaire du Christ. Paris: Gallimard.
Chevalier, J. & Gheerbrant, A. (1997). Diccionario de los símbolos. Barcelona: Herder.
Cirlot, J. E. (1997). Diccionario de los símbolos tradicionales. Barcelona: Labor.
Danielou, J. (1961). Les symboles chrétiens primitifs. Paris: Éditions du Seuil.
Eliade, M. (1998). Lo sagrado y lo profano. Barcelona: Paidós. (Obra original publicada en 1957).
Etxevarria, X. (2010). La espiritualidad en lo románico. Bilbao: Instituto Diocesano de Teología Pastoral, Desclée de Brouwer.
Fulcanelli. (1999). El misterio de las catedrales. Barcelona: Ediciones Obelisco. (Obra original publicada en 1926).
Fulcanelli. (1999). Las moradas filosofales. Barcelona: Ediciones Obelisco.
García Tato, I. (2004). Las encomiendas gallegas de la Orden de San Juan de Jerusalén. Tomo I: Época medieval. Santiago de Compostela: CSIC.
Guénon, R. (1962). Symboles de la science sacrée. Paris: Gallimard.
Guénon, R. (1946). La grande triade. Paris: Gallimard.
Guénon, R. (1925). L’homme et son devenir selon le Vêdânta. Paris: Bossard.
Guigon, J. (1995). Le bestiaire de la sculpture romane. Paris: Zodiaque.
Jung, C. G. (1957). L’âme et la vie. Paris: Buchet/Chastel.
Jung, C. G. (1952). Métamorphoses de l’âme et ses symboles. Paris: Buchet/Chastel.
Jung, C. G. (1953). Psychologie et alchimie. Paris: Buchet/Chastel.
Mâle, É. (1997). L’art religieux du XIIIe siècle en France. Paris: Armand Colin. (Obra original publicada en 1898).
Muñiz, M. D. C. (2001). El simbolismo animal en la cultura medieval. Madrid: Universidad Complutense.
Pérez Rodríguez, F. J. (2005). Mosteiros de Galicia na Idade Media (séculos XII–XV). Santiago de Compostela: Consello da Cultura Galega.
San Agustín. (1956). Tratado de la Santísima Trinidad (Tomo V). Madrid: BAC. (Obra original publicada en el siglo V).
Tillie, M. (1980). Le langage symbolique et les églises. Arras: Commission d’Art Sacré du Diocèse d’Arras.
Utrero Agudo, M. Á., & Murillo Fraguero, J. I. (2006). Estudio de construcción y reconstrucción de San Isidoro de León. León: Universidad de León.
Wou, T. N. (1592/1993). Si Yeou Ki: Le voyage en Occident. Paris: Gallimard.
Wikipedia. (s.f.). Iconographie des modillons romans. Recuperado de https://fr.wikipedia.org/wiki/Iconographie_des_modillons_romans
Ourense Xagoaza. (s.f.). Otra mirada sobre San Miguel de Xagoaza [PDF]. Documento inédito.